محفوظ است از شياطين به رجوم ، چنان كه گفت : وَجَعَلْناها رُجُوماً لِلشَّياطِينِ ( 1 ) ، ايشان ، يعنى كافران از آيات و دلالات آن اعراض نموده‌اند و عدول كرده ، در او نظر و تفكّر نمىكنند . * ( وَهُوَ الَّذِي خَلَقَ اللَّيْلَ وَالنَّهارَ ) * ، او آن خداست كه شب و روز بيافريد . * ( وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ ) * ، و آفتاب و ماه بيافريد ، و آن هر دو را آيت شب و روز كرد تا آفتاب آيت روز باشد و ماه آيت شب . * ( كُلٌّ فِي فَلَكٍ يَسْبَحُونَ ) * ، اين ماه و آفتاب و هر يكى از آن در فلك شناو ( 2 ) مىبرند و سباحت مىكنند . و فلك عبارتى ( 3 ) است از مجرا و مدار ماه و آفتاب و ستارگان ، اين قول ضحّاك است . و بعضى دگر گفتند : فلك موجى ( 4 ) است مكفوف كه اين ستارگان [ در او ] ( 5 ) مىروند ، براى آن سباحت گفت . حسن بصرى [ 32 - ر ] گفت : آسيايى است بر شكل باد ريسهء ( 6 ) دوك ، و براى استدارت آن را فلك خواند ، و منه الفلك للسّفينة ، و منه فلكة المغزل . و در لغت عبارت باشد از هر چه گردنده باشد ، و جمع فلك افلاك بود ، قال الرّاجز - شعر : باتت تناجى ( 7 ) الفلك الدّوّارا حتّى الصّباح تعمل ( 8 ) الاقتارا معنى * ( يَسْبَحُونَ ) * ، ابن جريج گفت : يعنى مىروند . عبد اللَّه عبّاس گفت : مىگردند به خير و شرّ و شدّت و رخاء ، و براى آن به كنايت عقلا از او خبر داد كه ، فعل عقلا به او حوالت كرد ، و مثله ( 9 ) : . . . وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ رَأَيْتُهُمْ لِي ساجِدِينَ ( 10 ) . و قوله : . . . فَظَلَّتْ أَعْناقُهُمْ لَها خاضِعِينَ ( 11 ) . و قوله : لَقَدْ عَلِمْتَ ما هؤُلاءِ يَنْطِقُونَ ( 12 ) . و قال النّابغة الجعدىّ - شعر : تمرّزتها ( 13 ) و الدّيك يدعو صباحه اذا ما بنو نعش دنوا فتصوّبوا و براى آن به لفظ جمع گفت - و اگر چه شمس و قمر دو است كه ، مراد آن

--> ( 1 ) . سورهء ملك ( 67 ) آيهء 5 . ( 2 ) . آج ، لب : شنا . ( 3 ) . همهء نسخه بدلها : عبارت . ( 4 ) . همهء نسخه بدلها : برجى . ( 5 ) . اساس : ندارد ، براى كمال معنى از آط ، افزوده شد . ( 6 ) . آط : باريسه / بادريسه . ( 7 ) . همهء نسخه بدلها : بياضى . ( 8 ) . همهء نسخه بدلها : يعمل . ( 9 ) . آج ، لب قوله تعالى . ( 10 ) . سورهء يوسف ( 12 ) آيهء 4 . ( 11 ) . سورهء شعرا ( 26 ) آيهء 4 . ( 12 ) . سورهء انبياء ( 21 ) آيهء 65 . ( 13 ) . اساس : تحرّزتها ، به قياس با نسخهء آط ، و اتّفاق نسخه بدلها ، تصحيح شد .